10 mitów o pompach ciepła. Fakty kontra popularne przekonania
Pompy ciepła od lat są przedmiotem wielu dyskusji. Wokół tej technologii narosło sporo opinii, które nie zawsze mają wiele wspólnego z rzeczywistością. Czy pompa ciepła rzeczywiście działa tylko w nowym domu? Czy potrzebuje ogrzewania podłogowego? Czy bez kompleksowej termomodernizacji nie ma sensu? I co z pracą przy dużym mrozie? Warto oddzielić warunki optymalne od warunków koniecznych. To, że pompa ciepła pracuje najefektywniej w określonych warunkach, nie oznacza, że poza nimi przestaje działać. Dr inż. Marek Miara sprawdził 10 najczęściej powtarzanych mitów i zweryfikował, co na ich temat mówią dane z badań i doświadczenia z rzeczywistych instalacji.
Mit 1: Pompy ciepła działają tylko w nowych budynkach
Pompa ciepła może z powodzeniem pracować również w budynku istniejącym. Potwierdzają to zarówno badania terenowe, jak i dane dotyczące rynku. Dobrym przykładem są Niemcy. W 2023 roku sprzedano tam 365 tys. pomp ciepła do celów grzewczych, z czego aż 85% trafiło do budynków istniejących, a tylko 15% do nowych.
Nowoczesne urządzenia są przystosowane do pracy w różnych warunkach. Oczywiście w nowym, energooszczędnym budynku, w którym potrzebna jest niższa temperatura zasilania, pompa ciepła może pracować szczególnie efektywnie. Nie oznacza to jednak, że starszy budynek nie jest dla niej odpowiednim miejscem.
Wiele negatywnych opinii na ten temat pochodzi jeszcze z początków rozwoju technologii, gdy pompy ciepła miały znacznie większe ograniczenia niż współczesne urządzenia.
Wniosek: wiek budynku sam w sobie nie wyklucza zastosowania pompy ciepła. Kluczowe jest odpowiednie dobranie i zaprojektowanie instalacji.
Mit 2: Pompa ciepła działa tylko z ogrzewaniem podłogowym
Pompa ciepła może współpracować nie tylko z ogrzewaniem podłogowym, ale również z grzejnikami, klimakonwektorami i innymi systemami przekazywania ciepła.
Najważniejsza jest temperatura zasilania. Im niższej temperatury potrzebuje instalacja grzewcza, tym korzystniejsze warunki dla efektywnej pracy pompy ciepła.
Nie oznacza to jednak, że w budynku z grzejnikami pompa ciepła się nie sprawdzi. Badania terenowe prowadzone w istniejących budynkach pokazały, że urządzenia mogą bardzo dobrze współpracować także z grzejnikami. W niektórych przypadkach osiągały nawet wyższą efektywność niż w budynkach wyposażonych w ogrzewanie podłogowe.
Współczesne pompy ciepła potrafią również osiągać znacznie wyższe temperatury zasilania niż urządzenia starszej generacji. Od wielu lat temperatura 55°C nie stanowi dla nich problemu, a dostępne są także modele osiągające temperaturę zasilania do 75°C.
Wniosek: nie rodzaj ogrzewania decyduje o powodzeniu instalacji, ale przede wszystkim prawidłowy dobór urządzenia, projekt instalacji i parametry jej pracy.
Mit 3: Najpierw trzeba kompleksowo ocieplić dom
Ograniczenie strat ciepła jest korzystne niezależnie od tego, jaki system grzewczy wykorzystujemy. Im mniej energii potrzebuje budynek, tym łatwiej i taniej go ogrzać. Nie oznacza to jednak, że przed montażem pompy ciepła konieczna jest kompleksowa termomodernizacja.
Badania prowadzone w różnych krajach pokazują, że pompy ciepła mogą efektywnie pracować również w budynkach nieocieplonych. Szczególne znaczenie ma temperatura obiegu grzewczego.
W starszych domach grzejniki często były projektowane z dużym zapasem mocy. Dzięki temu nawet bez ich wymiany może być możliwe obniżenie temperatury zasilania i efektywna praca pompy ciepła. Czasem wystarczą stosunkowo niewielkie działania, np. wymiana pojedynczych grzejników na modele o większej powierzchni wymiany ciepła.
Wniosek: termomodernizacja to skuteczny sposób na ograniczenie zapotrzebowania budynku na energię, ale nie zawsze konieczne są kompleksowe zmiany, aby zamontować pompę ciepła.
Mit 4: Pompa ciepła nie ogrzeje odpowiednio domu
To, czy w domu będzie ciepło, zależy przede wszystkim od jego strat energii, zapotrzebowania na moc grzewczą oraz odpowiedniego doboru instalacji.
Nowoczesne pompy ciepła są projektowane tak, aby zapewnić odpowiednią ilość ciepła również w okresie zimowym. W budynku o większym zapotrzebowaniu na ciepło można wykorzystać odpowiednio większą powierzchnię grzewczą lub dobrać urządzenie odpowiednie do wymaganych parametrów.
Co więcej, użytkownicy po przejściu na pompę ciepła często zwracają uwagę na bardziej równomierny komfort cieplny. System może pracować stabilnie, bez charakterystycznych dla niektórych tradycyjnych źródeł ciepła dużych wahań temperatury.
Wniosek: dobrze dobrana i prawidłowo zaprojektowana instalacja z pompą ciepła może skutecznie ogrzewać również istniejący budynek.
Mit 5: Pompy ciepła nie działają, gdy temperatura spada poniżej zera
Gdyby było to prawdą, pompy ciepła nie cieszyłyby się tak dużą popularnością w krajach skandynawskich.
W 2024 roku na 1000 gospodarstw domowych przypadało około 632 zainstalowanych pomp ciepła w Norwegii, podczas gdy w Polsce było ich 52. Współczesne pompy ciepła są projektowane do pracy również przy bardzo niskich temperaturach zewnętrznych. Badania terenowe prowadzono nawet w miejscach, gdzie temperatura spadała poniżej -30°C. W jednym z badań na Alasce pompa ciepła osiągała średnią efektywność 1,8 przy temperaturze -35°C.
Skąd więc ciepło przy ujemnej temperaturze? Wszystko, co ma temperaturę wyższą od zera bezwzględnego (-273,15°C), zawiera energię cieplną. Pompa ciepła wykorzystuje tę energię i za pomocą procesu termodynamicznego przekazuje ją do instalacji grzewczej.
Wniosek: temperatura poniżej 0°C nie oznacza, że pompa ciepła przestaje działać.
Mit 6: Pompy ciepła są bardzo głośne
Hałas jest kwestią, której nie należy ignorować. Znaczenie ma zarówno konstrukcja konkretnego urządzenia, jak i jego prawidłowe ustawienie.
Jednocześnie współczesne pompy ciepła są zdecydowanie cichsze niż urządzenia sprzed kilkunastu czy kilkudziesięciu lat. W ciągu ostatnich 20 lat poziom hałasu obniżył się o około 10–15 dB(A). Oczywiście różnice między poszczególnymi modelami nadal występują. Dlatego przed wyborem urządzenia warto sprawdzić jego parametry akustyczne i odpowiednio zaplanować miejsce montażu.
W razie potrzeby można zastosować dodatkowe rozwiązania ograniczające emisję dźwięku, np. obudowy dźwiękochłonne.
Wniosek: nie każda pompa ciepła jest tak samo cicha, ale współczesne urządzenia oferują znacznie lepsze parametry akustyczne niż ich starsze odpowiedniki. Duże znaczenie ma również prawidłowe miejsce montażu.
Mit 7: Ogrzewanie pompą ciepła jest droższe niż gazem
Koszty eksploatacji zależą m.in. od cen energii, sprawności kotła, efektywności pompy ciepła oraz zapotrzebowania budynku na ciepło.
W analizie przedstawionej w źródłowym opracowaniu przyjęto m.in. średnią efektywność pompy ciepła na poziomie 3,4, sprawność kotła gazowego 90%, cenę energii elektrycznej 1 zł/kWh oraz cenę gazu 0,34 zł/kWh. Dla nieocieplonego lub słabo ocieplonego domu o powierzchni 150 m² daje to około:
- Pompa ciepła: 6620 zł rocznie
- Kocioł gazowy: 8500 zł rocznie
Czyli różnica wynosi około 1900 zł rocznie, czyli 22% na korzyść pompy ciepła.
Trzeba jednak pamiętać, że ceny energii zmieniają się w czasie. Użytkownik pompy ciepła ma też dodatkowe możliwości ograniczania kosztów, np. korzystanie z taryf strefowych lub dynamicznych czy połączenie urządzenia z instalacją fotowoltaiczną.
Więcej o kosztach ogrzewania przeczytasz tutaj.
Wniosek: przy przyjętych założeniach ogrzewanie pompą ciepła jest tańsze od gazowego. Ostateczny wynik zawsze zależy jednak od konkretnego budynku, instalacji i cen energii.
Mit 8: Pompy ciepła zużywają tyle prądu, że nie są ekologiczne
Pompa ciepła rzeczywiście potrzebuje energii elektrycznej do pracy. Kluczowe jest jednak to, ile ciepła może dostarczyć z każdej zużytej kilowatogodziny oraz jak emisyjna jest energia elektryczna.
Przy średniej efektywności pompy ciepła na poziomie 3,4 oraz polskim miksie energetycznym przyjętym w analizie, emisja związana z dostarczeniem 1 kWh ciepła wynosi około 163 g CO₂. Dla kotła gazowego jest to około 224 g CO₂/kWh ciepła. Oznacza to około 27% niższą emisję CO₂ w przypadku pompy ciepła.
To ważne szczególnie w Polsce, gdzie miks energetyczny wciąż jest bardziej emisyjny niż w wielu innych krajach Europy. Wraz ze wzrostem udziału odnawialnych źródeł energii i dalszą dekarbonizacją energetyki korzyść klimatyczna pomp ciepła będzie rosła.
Wniosek: nawet przy obecnym polskim miksie energetycznym pompa ciepła może ograniczyć emisję CO₂ w porównaniu z kotłem gazowym. W przypadku zastępowania ogrzewania węglowego lub olejowego różnica jest jeszcze większa.
Mit 9: Pompy ciepła nadają się tylko do domów jednorodzinnych
Pompy ciepła znajdują zastosowanie również w budynkach wielorodzinnych.
Międzynarodowa baza przykładów „Annex 62” zawierała pod koniec 2025 roku niemal 100 udokumentowanych instalacji pomp ciepła w budynkach wielorodzinnych w różnych krajach.
Zmiany widać również na rynku. We Francji udział pomp ciepła w nowo budowanych budynkach wielorodzinnych wzrósł z 4% w 2018 roku do 45% w 2023 roku.
Zastosowanie pomp ciepła w budynkach wielorodzinnych jest bardziej wymagające niż w domu jednorodzinnym. Instalacje są większe i bardziej złożone, a przygotowanie ciepłej wody użytkowej może wymagać wyższych temperatur. Dochodzą również kwestie administracyjne i organizacyjne. Nie oznacza to jednak, że technologia się do takich obiektów nie nadaje.
Wniosek: pompy ciepła mogą być stosowane w budynkach wielorodzinnych, choć wymagają odpowiedniego projektu i rozwiązania dodatkowych wyzwań technicznych oraz organizacyjnych.
Mit 10: Grzałka elektryczna w pompie ciepła pracuje cały czas i generuje wysokie koszty
Grzałka elektryczna jest elementem wspomagającym pracę pompy ciepła powietrze-woda. Może załączyć się przy bardzo niskiej temperaturze zewnętrznej, kiedy zapotrzebowanie budynku na ciepło jest szczególnie wysokie. Może też pełnić funkcję awaryjnego źródła ogrzewania. Nie oznacza to jednak, że pracuje przez cały sezon.
Badania monitoringowe pokazują, że grzałki w prawidłowo zaprojektowanych instalacjach są wykorzystywane bardzo rzadko. W większości monitorowanych instalacji nie odnotowano ich pracy w ogóle, a średni udział grzałek w całkowitym zużyciu energii elektrycznej wynosił mniej niż 2%.
Wniosek: grzałka jest przede wszystkim zabezpieczeniem i wsparciem dla pompy ciepła w określonych sytuacjach, a nie podstawowym źródłem ogrzewania.
Podsumowanie
Wiele obiegowych opinii o pompach ciepła ma swoje źródło w doświadczeniach sprzed kilkunastu czy kilkudziesięciu lat. Technologia jednak znacząco się zmieniła.
Pompa ciepła nie jest rozwiązaniem wyłącznie dla nowego, idealnie ocieplonego domu z ogrzewaniem podłogowym. Może z powodzeniem pracować w istniejących budynkach, współpracować z grzejnikami, działać przy ujemnych temperaturach i znaleźć zastosowanie również w budynkach wielorodzinnych.
Najważniejsze pozostaje to, co w przypadku każdego systemu HVAC: prawidłowy dobór urządzenia, projekt instalacji, montaż oraz odpowiednie ustawienie parametrów pracy. Dlatego zamiast pytać, czy „pompa ciepła działa”, warto zapytać: czy konkretna pompa ciepła została właściwie dobrana do konkretnego budynku i instalacji? To właśnie od tego w dużej mierze zależą jej efektywność, koszty eksploatacji i komfort użytkowania.
Artykuł powstał na podstawie "Blog Marka Miary odc. 4. Pompy ciepła w teście faktów: 10 mitów obalonych naukowo".
